"RSS ची 'सायलेंट क्रांती': निवडणुकीच्या रणधुमाळीत संघाने पडद्यामागून कशी फिरवली बंगालची सूत्रं?"
पश्चिम बंगालच्या राजकारणात भाजपने मारलेली मुसंडी ही केवळ निवडणूक निकालांपुरती मर्यादित नाही. हा विजय म्हणजे ‘वंदे मातरम्’ च्या भूमीत ‘राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघा’च्या जवळपास शतकभर चाललेल्या वैचारिक आणि संघटनात्मक प्रयत्नांची ती परिपूर्ती आहे. या कथानकाच्या केंद्रस्थानी आहे अर्थात RSS अशी संघटना जी बंगालमध्ये दीर्घकाळ प्रतिकात्मकदृष्ट्या समाजाच्या जवळ, पण सामाजिकदृष्ट्या मात्र दूर राहिली होती.
प्रतिकांपासून सुरुवात
बंगाल आणि संघ परिवार यांचं नातं सुरुवातीला प्रत्यक्ष राजकारणात नव्हतं, तर प्रतिकांमध्ये होतं. Bankim Chandra Chattopadhyay यांचं वंदे मातरम्, Abanindranath Tagore यांची 'भारत माता', आणि Swami Vivekananda यांचे विचार हे आजवर सर्व संघाच्या वैचारिक विश्वात मध्यवर्ती राहिले आहेत. स्वतः केशव बळीराम हेडगेवार यांनी कोलकात्यात शिक्षण घेतलं आणि क्रांतिकारक चळवळीशी संबंध ठेवला होता. म्हणजेच, बंगाल संघाच्या विचारविश्वात तसा 'बाहेरचा' नव्हता; पण राजकीयदृष्ट्या तो आजवर कधीच 'आतला' झालेला नव्हता.
'भद्रलोक' आणि वेगळेपणाची भिंत
बंगालमध्ये संघाच्या विस्ताराला सर्वात मोठा अडथळा होता तो 'भद्रलोक' मानसिकतेचा.ही केवळ वर्गीय ओळख नव्हती; ती सांस्कृतिक श्रेष्ठत्वाची भावना होती.बंगाली हिंदू धर्म हा उत्तर भारतीय हिंदू धर्मापेक्षा वेगळा, अधिक 'संस्कृत' आणि 'उच्च' आहे, ही धारणा खोलवर रुजलेली होती.रामाऐवजी दुर्गा-कालीची उपासना, हिंदीविरोधी संवेदनशीलता, आणि बंगाली असल्याचा काठोकाठ अभिमान यामुळे संघाच्या 'हिंदुत्वा'ला इथे मर्यादा होत्या.बंगालमध्ये भाजपचा विजय आणि संघाच्या कार्याचा आढावा.स्वातंत्र्योत्तर काळ: गमावलेली संधीफाळणीनंतर पूर्व पाकिस्तानातून मोठ्या प्रमाणावर हिंदू शरणार्थी बंगालमध्ये आले.हा काळ संघ आणि जनसंघासाठी संधीचा होता.पण इथेही डाव्या पक्षांनी आघाडी घेतली. त्यांनी शरणार्थ्यींना केवळ मदतच केली नाही, तर त्यांना राजकीय आधारही दिला.Communist Party of India (Marxist) (CPI-M) ने 'ऑपरेशन बर्गा'सारख्या धोरणांद्वारे ग्रामीण भागात आपली पकड मजबूत केली.संघ मात्र या काळात 'सेवे'पुरता मर्यादित राहिलामदतीचं राजकीय भांडवल डाव्यांनी केलं
राममंदिर लाटेतही बंगाल वेगळा राहिला
१९९० च्या दशकात राम मंदिर आंदोलनामुळे भाजप देशभर वाढला.
पण बंगाल मात्र या लाटेपासून जवळपास अलिप्त राहिला.
कारण स्पष्ट होतं, इथला धार्मिक आणि सांस्कृतिक ढाँचा 'शाक्त उपासने'वर आधारित होता.
उत्तर भारतीय 'राम' केंद्रित राजकारण इथे भावनिक पातळीवर रुजलं नाही.
२०११: डाव्यांचे पतन
Mamata Banerjee यांच्या नेतृत्वाखाली डाव्या आघाडीचा पराभव झाला आणि बंगालमध्ये सत्तांतर झालं.
पण याच क्षणाने भाजपसाठी दार उघडलं.
डाव्या कार्यकर्त्यांपैकी अनेक जण संरक्षणाच्या शोधात भाजपकडे वळले.
संघाने या बदलाची नोंद घेत, शांतपणे आपलं जाळं विस्तारायला सुरुवात केली.
RSSची 'लो-प्रोफाइल' रणनीती
बंगालमध्ये संघाने कधीही आक्रमक, उघड प्रचारावर भर दिला नाही.त्याऐवजी त्यांनी तीन पातळ्यांवर काम केलं:सांस्कृतिक पुनर्मांडणी - विवेकानंद, अरविंद यांना 'राष्ट्रवादी' चौकटीत मांडणंसेवा कार्य - शाळा, मदतकार्य, स्वयंसेवक नेटवर्कस्थानिक नेतृत्व निर्माण - बाहेरून नेते न आणता, स्थानिक कार्यकर्त्यांना पुढे आणलंही प्रक्रिया संथ, पण दीर्घकाळ चालणारी होती.ग्रामीण बंगाल: भाजपचा पायाइतर राज्यांप्रमाणे शहरांपासून नव्हे, तर बंगालमध्ये भाजपने ग्रामीण भागातून उभारणी केली.दलित, आदिवासी आणि सीमावर्ती जिल्ह्यांमध्ये त्यांनी मजबूत पकड मिळवली.'जंगलमहल', उत्तर बंगाल, आणि सीमाभाग हे भाजपचे पहिले बालेकिल्ले ठरले.ही रणनीती संघाच्या दीर्घकालीन सामाजिक कामामुळे शक्य झाली.'राम-बाम' समीकरण२०१९ नंतर एक वेगळं समीकरण दिसू लागलं"आगे राम, पोरे बाम" (आधी राम, मग डावे).म्हणजेच, डाव्या मतदारांचा एक मोठा वर्ग भाजपकडे वळला.ही केवळ राजकीय नाही, तर सामाजिक पुनर्रचना होती.कोलकाता: अंतिम किल्लाभाजपसमोर सर्वात मोठं आव्हान होतं कोलकाता आणि 'भद्रलोक' पट्टा.इथे अजूनही 'वेगळेपणाची' भावना मजबूत होती.संघासाठी हा भाग केवळ निवडणुकीचा नव्हता; तो सांस्कृतिक स्वीकृतीचा प्रश्न होता.आणि अखेर, या निवडणुकीत त्यांनी या किल्ल्यातही प्रवेश केला.'हिंदुत्व' की 'बंगाली अस्मिता'?भाजपचा विजय केवळ हिंदुत्वाचा नाही;तो 'हिंदुत्व + स्थानिक अस्मिता' या मिश्रणाचा परिणाम आहे.संघाने आपली विचारधारा बदललेली नाही;पण तिची मांडणी स्थानिक संदर्भात नव्याने केली.ममता विरुद्ध संघ: दोन मॉडेल्सची लढाईAll India Trinamool Congress (तृणमूल) ने 'बंगाली अस्मिते'वर भर दिला.संघ-भाजपने 'राष्ट्रीय ओळख' मांडली.ही केवळ पक्षांमधील लढाई नव्हती;तो दोन वेगळ्या राजकीय कल्पनांमधील संघर्ष होता.'क्षण' की 'परिणाम'?बंगालमध्ये भाजपचा विजय हा 'क्षण' आहे की 'दीर्घकालीन परिणाम' हे भविष्यात स्पष्ट होईल.पण एक गोष्ट निश्चित आहे ती म्हणजेसंघाने जवळपास १०० वर्षे ज्यासाठी काम केलं,तो 'प्रवेश' त्यांनी आता साध्य केला आहे.आता खरी परीक्षा आहे ती म्हणजेसत्ता टिकवणं, आणि सांस्कृतिक स्वीकृती कायम राखणं.
➤ वाढवा आपला व्यवसाय / वेब पोर्टल्स करिता इथे क्लिक करा.Call :- 9890 546 909.
