दोन पेग आणि माणूस 'वाघ'? मद्यपान केल्यावर शांत व्यक्तीही हिंसक का होते? त्यामागील विज्ञान काय आहे?

दोन पेग आणि माणूस 'वाघ'? मद्यपान केल्यावर शांत व्यक्तीही हिंसक का होते? त्यामागील विज्ञान काय आहे?

“दोन पेग पोटात गेले की हा माणूस वाघ होतो,” असं आपण अनेकदा गमतीने म्हणतो. पण प्रत्यक्षात ही ‘वाघ’ होण्याची प्रवृत्ती अनेकदा हिंसक, चिडखोर आणि आक्रमक रूपात समोर येते. मद्यपान केल्यानंतर शांत स्वभावाची व्यक्ती अचानक वाद घालू लागते, छोट्या गोष्टीवरून भांडण उकरून काढते किंवा शिवीगाळ करू लागते, हे आपण समाजात वारंवार पाहतो. हा केवळ योगायोग नसून यामागे एक खोलवर वैज्ञानिक आणि मानसशास्त्रीय कारण दडलेले आहे. मद्य (अल्कोहोल) आपल्या शरीरात गेल्यावर नक्की काय होतं आणि ते आपल्या स्वभावातील ‘हिंसेचा पारा’ (Violence Barometer) वरच्या पातळीवर का नेतं, याचा आढावा घेणे आवश्यक आहे.

१. मेंदूचे ‘ब्रेक’ निकामी होतात: वैज्ञानिक प्रक्रिया

अनेकांना असं वाटतं की अल्कोहोल हे उत्साह देणारं पेय आहे, पण वैद्यकीय भाषेत अल्कोहोल हे एक ‘डिप्रेसंट’ (Depressant) आहे, म्हणजेच ते मेंदूची कार्यक्षमता मंदावते. मानसोपचारतज्ज्ञ डॉ. प्रभोजित मोहंती यांच्या मते, अल्कोहोल सर्वात आधी सर्वात जास्त विकसित असलेल्या मेंदूच्या ‘फ्रंटल लोब’वर (Frontal Lobes) हल्ला करतं. 

आपल्या मेंदूचा हा पुढचा भाग आपल्याला विचार करून कृती करण्यास, भावनांवर नियंत्रण ठेवण्यास आणि सामाजिकदृष्ट्या योग्य वागण्यास मदत करतो. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, हा भाग आपल्या वागण्यावरचे ‘ब्रेक’ म्हणून काम करतो. जेव्हा आपण मद्यपान करतो, तेव्हा मेंदूचे हे ‘ब्रेक’ आधी निकामी होतात आणि ‘इंजिन’ (म्हणजेच आपल्या भावना आणि इच्छा) वेगाने धावू लागते. यामुळेच, व्यक्तीला शारीरिक नशा चढण्याआधीच (जीभ अडखळणे किंवा तोल जाणे याआधीच) जिभेवरील संयम सुटलेला असतो.

२. दडपलेल्या भावनांचा मुक्त संचार

अल्कोहोल स्वतःहून आक्रमकता निर्माण करत नाही, तर ते आधीपासूनच मनात असलेल्या भावनांना वाट करून देते. दिवसभराचा ताण, जुना राग, असुरक्षितता, असूया किंवा मनात दडवून ठेवलेला अपमान, या गोष्टी माणूस शुद्धीत असताना फ्रंटल लोबच्या मदतीने नियंत्रित करतो. मात्र, मद्याच्या प्रभावाखाली हे नियंत्रण सुटतं.

जेव्हा संयम कमी होतो, तेव्हा छोट्या कुरापतीही मोठ्या वाटू लागतात. एखाद्याने सहज केलेलं विधान वैयक्तिक टीका वाटू लागते. मेंदूची ‘सोशल क्यूज’ (Social Cues) वाचण्याची क्षमता मद्य कमी करते. समोरच्या व्यक्तीचा चेहऱ्यावरील भाव किंवा त्याचा बोलण्याचा सूर नीट न समजल्यामुळे, एक सामान्य मतभेद अचानक संघर्षात रूपांतरित होतो. परिस्थितीचे शांतपणे विश्लेषण करण्याची मेंदूची क्षमता घटल्यामुळे माणूस ‘बचावात्मक’ होण्याऐवजी ‘आक्रमक’ होतो.

३. ‘मेलॅन्बी इफेक्ट’ आणि मद्यपानाची पद्धत

आक्रमकता केवळ मद्यपानावर अवलंबून नसते, तर तुम्ही किती वेगाने आणि किती तीव्रतेचे मद्य घेत आहात, यावरही अवलंबून असते. विज्ञानात याला ‘मेलॅन्बी इफेक्ट’ (Mellanby Effect) म्हणतात. जेव्हा रक्तातील अल्कोहोलची पातळी वेगाने वाढत असते, तेव्हा माणूस अधिक आवेगपूर्ण (Impulsive) वागतो. जर एखाद्याने कमी वेळात जास्त मद्यपान केले, तर मेंदूला परिस्थितीशी जुळवून घेण्यास वेळ मिळत नाही आणि आक्रमक वर्तनाची शक्यता वाढते.

४. कोणती व्यक्ती अधिक असुरक्षित आहे?

मद्यपान केल्यावर प्रत्येकच व्यक्ती आक्रमक होतेच असे नाही. पण काही गट यासाठी अधिक संवेदनशील असतात.

स्वभावाने आवेगपूर्ण (Impulsive) व्यक्ती: ज्यांना आधीच रागावर नियंत्रण ठेवणे कठीण जाते, अशा व्यक्ती मद्यपान केल्यावर अधिक हिंसक होऊ शकतात.

ADHD किंवा मानसिक विकार: ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) असलेल्या व्यक्ती किंवा ज्यांच्या भावनांचे नियमन योग्य प्रकारे होत नाही, अशांना मद्याचा प्रभाव अधिक तीव्रतेने जाणवतो.

ट्रॉमा किंवा जुना राग: ज्यांच्या आयुष्यात काही दुःखद घटना (Trauma) घडल्या आहेत किंवा ज्यांच्या मनात खूप जुना राग साठलेला आहे, अशा व्यक्तींची ही दडपलेली ऊर्जा मद्याच्या प्रभावात बाहेर येते.

५. आक्रमकता कशी रोखावी?

तज्ज्ञांच्या मते, जर तुम्हाला किंवा तुमच्या ओळखीच्या कोणाला मद्यपान केल्यावर राग अनावर होत असेल, तर काही गोष्टी पाळणे गरजेचे आहे:

वेग नियंत्रित करा: मद्यपान करताना पाण्याचे प्रमाण वाढवणे आणि सावकाश पिणे आवश्यक आहे.

वातावरण: गर्दीच्या, गोंधळाच्या किंवा तणावाच्या वातावरणात मद्यपान करणे टाळावे, कारण अशा ठिकाणी चिडचिड होण्याची शक्यता जास्त असते.

संवाद थांबवा: जर तुम्हाला वाटत असेल की वाद वाढत आहे, तर त्याच क्षणी तिथून बाजूला होणे उत्तम. दीर्घ श्वास घेणे आणि स्वतःला शांत करणे हाच एकमेव मार्ग आहे.

६. कायमस्वरूपी उपाय: सोबर असताना उपचार

जर मद्यपान केल्यावर आक्रमक होणे ही एक सवय झाली, तर त्यावर नशेत असताना उपाय करणे अशक्य आहे. अशा व्यक्तींनी शुद्धीत असताना (Sober) मानसोपचार किंवा समुपदेशन (Therapy) घेणे आवश्यक आहे. थेरपीच्या माध्यमातून हे शोधता येते की, मद्याच्या प्रभावाखाली नक्की कोणता राग बाहेर येत आहे? मूळ समस्या मद्य नसून मनातील तो न सुटलेला संघर्ष असतो.

मद्यपान आणि आक्रमकता यांचा संबंध आपल्या मेंदूच्या कार्यप्रणालीशी जोडलेला आहे. अल्कोहोल हे आपल्या सुसंस्कृतपणाचा मुखवटा बाजूला सारून आपल्यातील दडून राहिलेल्या भावनांना उघडं पाडतं. म्हणूनच, “मद्यपान आरोग्यासाठी हानिकारक आहे” हे केवळ शारीरिक व्याधींसाठी नसून, ते आपल्या सामाजिक आणि कौटुंबिक संबंधांसाठीही तितकेच घातक ठरू शकते. संयम हेच खरं सामर्थ्य आहे आणि तो टिकवण्यासाठी मेंदूचे ‘ब्रेक’ कार्यरत असणे अत्यंत गरजेचे आहे.

➤ वाढवा आपला व्यवसाय / वेब पोर्टल्स करिता इथे क्लिक करा.Call :- 9890 546 909.