राऊतांचा संशय अन् राहुल गांधींचा सल्ला! शरीरातील विष ओळखणारी 'टॉक्सिक टेस्ट' नेमकी कशी होते?

राऊतांचा संशय अन् राहुल गांधींचा सल्ला! शरीरातील विष ओळखणारी 'टॉक्सिक टेस्ट' नेमकी कशी होते?

राज्यसभा खासदार संजय राऊत यांनी आपल्या कर्करोगासंदर्भात केलेल्या एका दाव्यामुळे 'स्लो पॉयझनिंग' आणि 'टॉक्सिक टेस्ट' या दोन संज्ञांची चर्चा सुरू झाली आहे.

पत्रा चाळ प्रकरणात २०२२ साली १०१ दिवस तुरुंगात असलेल्या राऊत यांनी आपल्या कर्करोगाचे मूळ तुरुंगातील वास्तव्यात असावे, असा संशय व्यक्त केला आहे. काँग्रेस नेते राहुल गांधी यांनीही आपल्याला 'टॉक्सिक टेस्ट' करून घेण्याचा सल्ला दिल्याचे राऊत यांनी सांगितले. त्याच पार्श्वभूमीवर 'टॉक्सिक टेस्ट' म्हणजे काय, याचा घेतलेला हा आढावा.

संजय राऊत यांनी नेमका काय दावा केला?

पत्रा चाळ प्रकरणात संजय राऊत १ ऑगस्ट २०२२ ते ९ नोव्हेंबर २०२२ या काळात मुंबईतील आर्थर रोड तुरुंगात होते. त्यांनी आपल्या कर्करोगाचे (कॅन्सर) मूळ तुरुंगातील वास्तव्यात असावे, असा संशय व्यक्त केला. पत्रकारांनी त्यांना तुरुंगात 'स्लो पॉयझनिंग' झाले असण्याची शक्यता वाटते का, असे विचारले असता आता तसा संशय वाटू लागल्याचे त्यांनी म्हटले. शिवाय, राहुल गांधी यांनी विषबाधेचा प्रकार झाला होता का हे तपासण्यासाठी 'टॉक्सिक टेस्ट' करून घेण्याचा सल्ला दिल्याचेही त्यांनी म्हटले आहे.

'टॉक्सिक टेस्ट' नावाची एकच चाचणी असते का?

'टॉक्सिक टेस्ट' नावाची कोणतीही एकच ठरावीक किंवा प्रमाणित चाचणी नाही. सीबीसी (CBC), एचबीए१सी (HbA1c) किंवा लिपिड प्रोफाइलसारखी ही एखादी स्वतंत्र चाचणी नाही. विषबाधेचा संशय असल्यास परिस्थितीनुसार टॉक्सिकॉलॉजी टेस्टिंग (Toxicology Testing), टॉक्सिकॉलॉजिकल स्क्रीन (Toxicological Screening) किंवा टार्गेटेड टॉक्सिकॉलॉजी टेस्टिंग (Targeted Toxicology Testing) अशा विविध तपासण्या केल्या जातात. रुग्ण कोणत्या विषारी पदार्थाच्या संपर्कात आला आहे, तो पदार्थ शरीरात कसा आणि किती प्रमाणात गेला, संपर्काची वेळ कोणती होती आणि रुग्णामध्ये कोणती लक्षणे दिसत आहेत, यावरून कोणती चाचणी करायची हे ठरवले जाते.

मर्क मॅन्युअलनुसार (Merck Manual), विषबाधेचे निदान करताना रुग्णाचा वैद्यकीय इतिहास आणि शारीरिक तपासणी सर्वांत महत्त्वाची असते; त्यानंतर गरजेनुसार विशिष्ट घटकांसाठी प्रयोगशाळेत चाचण्या केल्या जातात. शरीरातील सर्वच्या सर्व विषारी घटक एकाच वेळी शोधून काढेल अशी कोणतीही ‘युनिव्हर्सल’ रक्त किंवा लघवीची चाचणी उपलब्ध नाही. इतकेच नव्हे तर, नेहमीच्या टॉक्सिकॉलॉजी स्क्रीनमध्येही अगदी मर्यादित घटकांचीच तपासणी होते आणि काही वेळा त्यांचे निकाल फॉल्स-पॉझिटिव्ह (False-positive) किंवा फॉल्स-निगेटिव्ह (False-negative) येऊ शकतात. त्यामुळे, “शरीरात विषारी घटक गेला होता का?” या प्रश्नाचे उत्तर एका रक्ताच्या नमुन्यातून मिळणे शक्य नाही.

'स्लो पॉयझनिंग' म्हणजे काय?

'स्लो पॉयझनिंग' हेही एखाद्या विशिष्ट विषाचे किंवा चाचणीचे नाव नाही. जेव्हा एखाद्या विषारी घटकाचा (Toxic substance) कमी प्रमाणात, पण वारंवार किंवा दीर्घकाळ शरीराशी संपर्क येतो, तेव्हा त्याचे दुष्परिणाम हळूहळू समोर येऊ लागतात. वैद्यकीय भाषेत याला क्रॉनिक टॉक्सिक एक्स्पोजर (Chronic Toxic Exposure) किंवा क्रॉनिक पॉयझनिंग (Chronic Poisoning) म्हणतात. याउलट, एकाच वेळी मोठ्या प्रमाणात विष शरीरात गेल्यामुळे अचानक आणि तातडीने गंभीर परिणाम दिसू लागल्यास त्याला ॲक्यूट पॉयझनिंग (Acute Poisoning) म्हणतात.

दीर्घकालीन विषबाधेची लक्षणे

दीर्घकालीन विषबाधेची (Chronic Poisoning) लक्षणे रुग्ण कोणत्या विशिष्ट पदार्थाच्या संपर्कात आला आहे यावर अवलंबून असतात. अशक्तपणा, पोटदुखी, वजन कमी होणे किंवा चक्कर येणे अशी लक्षणे इतर अनेक सामान्य आजारांमध्येही दिसू शकतात. त्यामुळे केवळ अशा सर्वसाधारण लक्षणांच्या आधारे 'स्लो पॉयझनिंग' झाले आहे, असा निष्कर्ष थेट काढता येत नाही; त्यासाठी वैद्यकीय इतिहास आणि सखोल तपासण्यांची गरज असते.

विषबाधा कशी शोधतात?

विषबाधेचे निदान करण्यासाठी रुग्णाच्या लक्षणांनुसार रक्त, लघवी किंवा इतर जैविक नमुने (Biological samples) तपासले जातात. काही विशेष किंवा जुन्या प्रकरणांमध्ये केस आणि नखांचीही तपासणी केली जाऊ शकते. परंतु, या प्रक्रियेत 'डिटेक्शन विंडो' (Detection Window) अत्यंत महत्त्वाची ठरते. शरीरात गेलेला कोणताही विषारी पदार्थ कायमस्वरूपी तिथे राहत नाही.

निदान क्षमता कालखंडावर ठरते

शरीरातील चयापचय (Metabolism) आणि उत्सर्जन (Elimination) प्रक्रियांमुळे अनेक पदार्थ किंवा त्यांचे अंश (Metabolites) कालांतराने शरीरातून बाहेर पडतात. त्यामुळे, विषारी घटक शरीरात गेल्यानंतर काही तासांत घेतलेला नमुना आणि तब्बल तीन वर्षांनंतर घेतलेला नमुना यांची निदानाची क्षमता (Diagnostic value) अजिबात सारखी नसते; वेळेनुसार तपासणीची अचूकता बदलते.

आर्सेनिकचे उदाहरण काय सांगते?

'स्लो पॉयझनिंग'चा विषय निघाल्यावर आर्सेनिकचे (Arsenic) उदाहरण वारंवार दिले जाते. मात्र, संजय राऊत यांच्या बाबतीत आर्सेनिकचाच वापर झाला होता, असा कोणताही पुरावा सध्या तरी उपलब्ध नाही. त्यामुळे टॉक्सिकॉलॉजी चाचणी (Toxicology testing) नेमकी कशी काम करते, हे समजून घेण्यासाठीच आर्सेनिकचा फक्त एक उदाहरण म्हणून उल्लेख केला जात आहे. अमेरिकेच्या एटीसीडीआरनुसार (ATSDR – Agency for Toxic Substances and Disease Registry), अलीकडच्या काळातील आर्सेनिकच्या संपर्काची (Arsenic exposure) तपासणी करण्यासाठी '२४-अवर युरिनरी स्पेशिएटेड आर्सेनिक टेस्ट' (24-hour urinary speciated arsenic test) ही सर्वांत उपयुक्त आणि अचूक प्रयोगशाळा चाचणी मानली जाते.

ऑरगॅनिक आर्सेनिकही पोटात येऊ शकते

या चाचणीत 'स्पेशिएटेड' (Speciated) हा शब्द अत्यंत महत्त्वाचा आहे; कारण आर्सेनिकचे सर्व प्रकार सारख्याच प्रमाणावर विषारी नसतात. उदाहरणार्थ, काही सी-फूड (Seafood) खाल्ल्यामुळे शरीरात कमी विषारी असलेले 'ऑरगॅनिक आर्सेनिक' येऊ शकते. त्यामुळे, लघवीतील एकूण आर्सेनिकचे प्रमाण (Total urinary arsenic) वाढलेले दिसले, म्हणजे लगेचच विषबाधा झाली असा निष्कर्ष काढता येत नाही; त्यासाठी आर्सेनिकचा नक्की कोणता प्रकार शरीरात आहे, हे वेगळे करून पाहणे आवश्यक असते.

रक्तात विष किती दिवस राहते?

या प्रश्नाचे कोणतेही एकच ठरावीक उत्तर असू शकत नाही; कारण प्रत्येक गोष्ट ही संबंधित विषारी पदार्थावर अवलंबून असते. उदाहरणार्थ, आर्सेनिकसारख्या पदार्थाच्या बाबतीत अलीकडचा संपर्क (Exposure) शोधण्यासाठी लघवीची तपासणी (Urine testing) अधिक उपयुक्त मानली जाते. तर इतर अनेक विषारी घटकांसाठी (Toxins) पूर्णपणे वेगळ्या चाचण्या आणि वेगवेगळ्या 'डिटेक्शन विंडोज' (Detection windows) असतात. म्हणूनच, तीन वर्षांपूर्वी शरीरात गेलेला कोणताही पदार्थ आज रक्ताच्या चाचणीत हमखास सापडेलच, असा कोणताही नियम नाही.

एक्स्पोजर हिस्ट्री महत्त्वाची

उलट, नक्की कोणत्या पदार्थाचा संशय आहे हे आधीपासून माहीत नसेल, तर तपासणी करणे अधिकच कठीण होऊन बसते. याच कारणास्तव, टॉक्सिकॉलॉजीमध्ये 'एक्स्पोजर हिस्ट्री' (Exposure history) ही अत्यंत महत्त्वाची ठरते. म्हणजेच रुग्णाने नक्की काय खाल्ले किंवा प्यायले होते, कोणती औषधे घेतली होती, कोणत्या रसायनांशी त्याचा संपर्क आला होता, लक्षणे नेमकी कधी सुरू झाली आणि ती कशी बदलत गेली, या सर्व माहितीवरूनच वैद्यकीय तपासणीची खरी दिशा ठरते.

केस आणि नखांमधून जुनी विषबाधा कळू शकते?

काही विशिष्ट पदार्थांच्या दीर्घकालीन संपर्काबाबत (Chronic exposure) केस आणि नखे नक्कीच माहिती देऊ शकतात; मात्र, याबाबत अतिशयोक्त किंवा गृहीत धरलेले निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. अमेरिकेच्या एटीसीडीआरच्या (ATSDR) डॉक्टरांसाठी असलेल्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार, केस आणि नखांच्या चाचणीतून (Hair and nail arsenic testing) दीर्घकालीन विषबाधेचे काही संकेत जरूर मिळू शकतात; परंतु, त्यांच्या वैद्यकीय उपयुक्ततेलाही (Clinical utility) मोठ्या मर्यादा आहेत. त्यासाठी कोणतीही सर्वमान्य प्रमाण मूल्ये (Reference ranges) उपलब्ध नसल्यामुळे, या चाचण्यांच्या निकालांचा अचूक अर्थ लावणे अत्यंत कठीण असते.

केस आणि नखांचा रासायनिक इतिहास

शिवाय, केसांचा बाहेरील वातावरणाशी थेट संपर्क येत असल्याने त्यांच्यावर बाहेरूनही प्रदूषण किंवा रसायनांचे थर (External contamination) जमा होऊ शकतात. त्यामुळे केसांमध्ये एखादा विषारी पदार्थ आढळला, म्हणजे तो खाण्या-पिण्यातूनच नक्की शरीरात गेला होता, असे थेट सिद्ध होत नाही. थोडक्यात सांगायचे तर, केस किंवा नखांची चाचणी म्हणजे मानवी शरीरातील अनेक वर्षांचा एकदम अचूक ‘रासायनिक इतिहास’ (Chemical history record) आहे, असे मानणे पूर्णपणे चुकीचे ठरेल.

विषारी पदार्थांमुळे कर्करोग होऊ शकतो का?

काही विषारी घटक शास्त्रीयदृष्ट्या 'कार्सिनोजेन्स' (Carcinogens) म्हणजेच कर्करोगाचा धोका वाढवणारे घटक म्हणून ओळखले जातात. उदाहरणार्थ, जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार (WHO) अजातीय/ असेन्द्रिय आर्सेनिक (Inorganic Arsenic) हे कर्करोगास कारणीभूत ठरणारे एक कार्सिनोजेन आहे. दीर्घकाळ आणि मोठ्या प्रमाणावर याच्या संपर्कात आल्यास त्वचेच्या कर्करोगासह फुफ्फुस आणि मूत्राशयाच्या कर्करोगाचा धोका लक्षणीयरीत्या वाढतो.

परंतु, येथे एक महत्त्वाची वैज्ञानिक मर्यादा समजून घेणे आवश्यक आहे. WHO ने स्पष्ट केल्यानुसार, आर्सेनिकमुळे झालेला कर्करोग आणि इतर नैसर्गिक किंवा अन्य कारणांमुळे झालेला कर्करोग यांच्यात भेद स्पष्ट करून देणारी कोणतीही स्वतंत्र चाचणी किंवा वैद्यकीय पद्धत सध्या उपलब्ध नाही. म्हणजेच, एखाद्या व्यक्तीचा भूतकाळात आर्सेनिकशी संपर्क आला होता आणि नंतर त्याला कर्करोग झाला, केवळ एवढ्याच कारणावरून 'हा कर्करोग आर्सेनिकमुळेच झाला आहे' असे थेट सिद्ध करता येत नाही.

आर्सेनिकमुळे पोटाचा कर्करोग होतो का?

संजय राऊत यांच्या प्रकरणात याविषयी बोलताना विशेष सावधगिरी बाळगणे गरजेचे आहे. जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) आणि JECFA च्या ताज्या मूल्यांकनानुसार, अजातीय/ असेन्द्रिय आर्सेनिकमुळे मुख्यत्वे फुफ्फुस, मूत्राशय आणि त्वचेचा कर्करोग होत असल्याचे ठोस पुरावे उपलब्ध आहेत. त्यामुळे, राऊत यांना झालेला पोटाचा कर्करोग हा आर्सेनिकच्या विषबाधेशी संबंधित असावा असा थेट निष्कर्ष काढणे सध्याच्या वैद्यकीय माहितीच्या आधारे योग्य ठरणार नाही. शिवाय, त्यांनी स्वतःही कोणत्याही विशिष्ट विषारी पदार्थाचे नाव घेतलेले नाही. त्यामुळे पुराव्याशिवाय कोणत्याही एका विषाचा संबंध त्यांच्या आजाराशी जोडणे हा केवळ एक बिनबुडाचा तर्क ठरेल.

संदर्भ:

Agency for Toxic Substances and Disease Registry (ATSDR), CDC. Clinician Brief: Arsenic, 15 May 2025.

World Health Organization (WHO). Arsenic - Fact Sheet, 7 December 2022.

➤ वाढवा आपला व्यवसाय / वेब पोर्टल्स करिता इथे क्लिक करा.Call :- 9890 546 909.